Informacje logopedyczne II

 

              Kształtowanie się mowy dziecka to proces długotrwały. Rozpoczyna się bardzo wcześnie - już w momencie poczęcia. Na etapie życia płodowego mogą wystąpić różne komplikacje i zaburzenia, dlatego też jedynie świadomość istniejących zagrożeń, pozwala ich uniknąć. Wszelkiego rodzaju nieprawidłowości jakie pojawiają się w tym okresie to najczęściej następstwa niehigienicznego trybu życia ciężarnej: stosowanie używek, przemęczanie się, nieprawidłowa dieta, niektóre choroby zakaźne. Niebezpieczeństwo także stanowią lekarstwa, w tym te, pozornie „nieszkodliwe”, np. przeciwbólowe, przeciwgorączkowe, uspakajające a także badania, np. wykonywane z użyciem promieniami Roentgena. Poważne wady, jakie mogą się pojawić u dziecka w tym okresie, to deformacje narządu mowy (rozszczepy podniebienia), a także uszkodzenie ośrodków mowy, układu nerwowego i słuchu.

              W świetle wyników badań rodzące się dziecko jest już przygotowane do odbioru dźwięków mowy – rytmu i natężenia. Jeśli więc rodzice zaobserwują, że dziecko nie reaguje na dźwięki i mowę otoczenia, powinno to wzbudzić ich czujność. Może okazać się, że brak właściwej reakcji jest efektem obniżonej słyszalności.

              Jednym z zagadnień pozornie niezwiązanych z rozwojem mówienia jest kwestia karmienia dziecka. Naturalne i najkorzystniejsze dla niemowlęcia jest karmienie piersią. Nie sposób wymienić wszystkich pozytywów płynących z naturalnego karmienia, ale wspomnę tylko o wygodzie dla matki, higienie, więzi społecznej i emocjonalnej między matką i dzieckiem, względach bezpieczeństwa – zapewnia niemowlęciu odporność na zapalenia górnych dróg oddechowych i zapobiega biegunkom.

              Dziecko karmione piersią oddycha przez nos, co chroni przed infekcjami a karmione smoczkiem przerywa ssanie, by nabrać powietrze przez usta. W krótkim czasie może dość do nawykowego oddychania przez usta, co prowadzi do nieżytu nosa i chorób gardła, zniekształceń zgryzu, nieprawidłowego sposobu połykania i wad artykulacyjnych. Tylko naturalne karmienie niemowlęcia zapewnia mu prawidłowy rozwój narządów mowy – usprawnia język i przygotowuje do bardziej skomplikowanych zadań podczas żucia oraz mówienia.

              Pierwszym etapem rozwoju mowy jest głużenie (2-3 miesiąc życia). Nie jest to jeszcze mowa lecz czynność nieuświadomiona, ćwiczenie narządów artykulacyjnych. Kolejny etap – gaworzenie (od 6 miesiąca) – to pierwsze, zamierzone próby naśladownictwa mowy dorosłych. Fakt, że dziecko nie gaworzy to kolejny sygnał dla rodziców, ponieważ tej czynności nie wykonują jedynie dzieci głuche.

              Na przebieg właściwego procesu kształtowania się mowy dziecka ma zasadniczy wpływ mowa środowiska rodzinnego. Dlatego tak istotnie jest uniknięcie błędów wychowawczych, które najczęściej mają szkodliwe skutki dla malucha. Do dziecka powinno mówić się wolno i wyraźnie. Należy koniecznie zrezygnować ze sztucznego spieszczania i używania tzw. języka dziecięcego. W całym okresie kształtowania się mowy nie powinny z dzieckiem stykać się osoby, które mają wady mowy, jako że w tym okresie dziecko jest najbardziej podatne na przejmowanie niewłaściwych wzorców artykulacyjnych.

              Kiedy dziecko wejdzie w okres samodzielnego wypowiadania się otoczenie powinno je słuchać z uwagą i podtrzymywać opowiadanie dziecka przez odpowiedzi i stosowne pytania. Tych pierwszych wypowiedzi nie należy bezpośrednio poprawiać ani też żądać aby powtarzało kilkakrotnie to samo słowo lub zdanie. Rodzice nie powinni być rygorystyczni wobec dziecka – nadmiernie wysokie wymagania i zbytnie zwracanie uwagi na błędy mogą frustrować malca i pogłębić jego problem z mową. Wszelkiego rodzaju zabiegi jak karanie, nagradzanie, zawstydzanie czy inne są w najwyższym stopniu szkodliwe. Podobnie ma się też rzecz z porównywaniem pociechy z rówieśnikami – pamiętajmy, że każde dziecko w tej samej kolejności przechodzi przez wszystkie etapy rozwoju, jednakże w różnym tempie. W przypadku podejrzenia, że rozwój mowy dziecka jest nieprawidłowy najlepiej jest udać się do specjalisty by rozwiał on nasze wątpliwości.

Źródło: T. Bartkowska Rozwój mowy dziecka przedszkolnego; M. Sovak Wychowanie mańkuta w rodzinie.

 

 

Co warto wiedzieć o jąkaniu      

                                              

Jąkanie jest wadą wymowy, przejawiającą się zaburzeniami płynności mowy, wynikającą z braku koordynacji fonacji, oddechu i artykulacji. W literaturze logopedycznej nie ma jednoznacznej odpowiedzi na temat przyczyn jąkania, ale wszyscy specjaliści podkreślają znaczenie:

  1. genetycznej predyspozycji ( 30-40% jąkających się w wywiadzie stwierdza, że któreś z rodziców lub dziadków jąkało się albo mówiło bardzo szybko)
  2. niepełnowartościowego systemu nerwowego (nerwice)
  3. ciężkiego przebiegu ciąży i porodu
  4. chorób somatycznych
  5. oraz czynnika „wyzwalającego”sytuacji o silnym zabarwieniu emocjonalnym

W większości przypadków jąkanie pojawia się w okresie rozwoju mowy, czyli między 3-6 rokiem życia. W okresie rozpoczęcia nauki szkolnej oraz dojrzewania płciowego jąkanie często nasila się. Może też pojawić się u osób dorosłych, ale jego przyczyna ma najczęściej charakter organiczny (uszkodzenie mózgu).

Jąkanie jest zjawiskiem dynamicznym, oznacza to, że zmienia się jego nasilenie i zależy od wielu czynników: np. od stopnia znajomości tematu, samopoczucia, czy emocjonalnego zaangażowania. Także w pewnych porach roku mogą następować okresy poprawy, czasem nawet dłuższe lub odwrotnie – nasilenie się jąkania ­- np. na wiosnę.

Stopień nasilenia jąkania bywa różny u poszczególnych osób. U jednych ma formę bardzo dyskretną i występuje tylko w pewnych okolicznościach. U innych jest obecne stale i towarzyszą mu grymasy twarzy, specyficzny oddech, współruchy (skurcze mięśni twarzy, szyi, tułowia lub kończyn). Niektórzy jąkający się wykonują pewne ruchy świadomie, w celu ułatwienia sobie mówienia, np. kiwanie się, wzruszanie ramionami, zaciskanie rąk, tupanie, kołysanie się, przebieranie palcami, marszczenie lub podnoszenie brwi, przymykanie oczu zaciskanie warg itd.

Do podstawowych objawów jąkania należy:

  1. powtarzaniegłosek (m-m-m- mama), sylab (ma- ma- mama), słów (mama- mama), części zdań (mama idzie- mama idzie),
  2. przeciąganiegłosek (mmmmama),
  3. wypełniacze(yyyyy, eeee)
  4. pauzy (momenty ciszy na początku wypowiedzi lub w połowie wyrazów np. Mam czer-wony bere-t. Często też słowa lub zdania nie są skończone.
  5. rewizje ( mama poszedł .... poszła do sklepu),
  6. dysrytmia( nierytmiczne mówienie),
  7. problemy z przepływem powietrza (są to głównie zakłócenia w oddychaniu; dziecko czuje jakby nie miało wystarczającej ilości powietrza do zakończenia wypowiedzi).
  8. unikanie kontaktu wzrokowego(dziecko nie patrzy na słuchacza, gdy ma kłopoty z powiedzeniem jakichś słów).

 

Wszystko to sprawia, że wypowiedzi osoby jąkającej stają się mało czytelne i przykre w odbiorze zarówno dla mówiącego jak i dla słuchającego.

 

W tym momencie muszę uspokoić czytelnika zaniepokojonego obserwowaniem czasami również u siebie takich objawów. Każdy mówca wypowiada się czasami niepłynnie, szczególnie gdy jest zmęczony lub zdenerwowany. Dlatego nie każdą niepłynność określamy mianem jąkania. Jąkanie jest efektem niekontrolowanych skurczy mięśni narządów artykulacyjnych. Towarzyszy mu często świadomość niepoprawnej mowy, która w konsekwencji może prowadzić do logofobii, czyli strachu przed publicznym wypowiadaniem się. Do momentu, w którym do świadomości dziecka nie dociera informacja o nieprawidłowościach występujących w jego mowie nie ma żadnych zmian w jego psychice. Dopiero reakcje społeczne (zakłopotanie rodziców, poprawianie, zwracanie uwagi) uświadamiają dziecku jego trudności, zaczyna odczuwać pewien niepokój, gdy nie jest w stanie wypowiadać się tak łatwo, jakby chciało a z czasem uruchamia się mechanizm logofobii. Pojawienie się logofobii jest kluczowym momentem w rozwoju jąkania. Dlatego mówi się, że jąkanie rodzi się w uszach rodziców, a nie w ustach dziecka.

 

źródło: W. Kostecka, Dziecko i jąkanie, PTL, Lublin 2000

T. Gałkowski i G. Jarzębowska, Logopedia, Opole 2001

I. Styczek, Logopedia, PWN, W-wa 1979